Tóm tắt kiến thức cốt lõi:
- Đa thức một biến: Là tổng của những đơn thức của cùng một biến. Bậc của đa thức một biến (khác đa thức không) là bậc của hạng tử có bậc cao nhất.
- Cộng, trừ đa thức một biến: Có thể thực hiện theo 2 cách: theo hàng ngang (nhóm các hạng tử đồng dạng) hoặc đặt tính theo cột dọc (đặt các hạng tử cùng bậc thẳng cột).
- Quy tắc dấu: Khi phá ngoặc có dấu trừ đằng trước, phải đổi dấu tất cả các hạng tử bên trong: \(-(A + B - C) = -A - B + C\).
- Bậc sau khi cộng/trừ: Bằng bậc lớn nhất của các hạng tử còn lại. Nếu các hạng tử bậc cao nhất triệt tiêu nhau thì bậc của kết quả sẽ giảm xuống.
1. Khái niệm và các quy tắc cơ bản
a) Khái niệm và kí hiệu
- Đa thức một biến: Tổng của những đơn thức một biến.
- Biến số: Kí hiệu thường gặp là \(x\), \(y\), \(t\),...
- Bậc của đơn thức: Đơn thức \(ax^n\) (với \(a \neq 0\)) có bậc là \(n\).
- Bậc của đa thức: Là bậc lớn nhất của các hạng tử trong dạng thu gọn của đa thức đó.
b) Quy tắc đổi dấu khi bỏ ngoặc
Khi thực hiện phép tính, đặc biệt là phép trừ, ta cần lưu ý quy tắc đổi dấu:
- \(-(A + B - C) = -A - B + C\)
- \(-(-A + B - C) = A - B + C\)
Ví dụ minh họa:
- \(-(3x^2 - 2x + 5) = -3x^2 + 2x - 5\)
- \(-(-x^2 + 3x - 1) = x^2 - 3x + 1\)
2. Phép cộng hai đa thức một biến
Để cộng hai đa thức một biến, ta có thể tiến hành theo hàng ngang hoặc đặt tính theo cột dọc:
- Nhóm các hạng tử có cùng số mũ (cùng bậc) lại với nhau rồi thu gọn.
- Sau khi tính toán, sắp xếp kết quả theo lũy thừa giảm dần của biến.
Tính chất của phép cộng đa thức:
- Giao hoán: \(A + B = B + A\)
- Kết hợp: \((A + B) + C = A + (B + C)\)
- Cộng với số 0: \(A + 0 = A\)
Ví dụ minh họa:
Ví dụ 1: Tính tổng hai đa thức theo hàng ngang:
\[(3x^2 - 5x + 1) + (2x^2 + 4x - 7)\] \[= (3x^2 + 2x^2) + (-5x + 4x) + (1 - 7) = 5x^2 - x - 6\]Ví dụ 2:
\[(x^3 - 2x + 4) + (2x^3 + x - 1) = 3x^3 - x + 3\]3. Phép trừ hai đa thức một biến
Để trừ hai đa thức một biến, ta làm tương tự phép cộng theo hàng ngang hoặc đặt tính cột dọc:
- Quy tắc hàng ngang: Khi bỏ dấu ngoặc có dấu "\(-\)" đằng trước, phải đổi dấu toàn bộ các hạng tử bên trong đa thức bị trừ, sau đó nhóm các hạng tử cùng bậc và thu gọn.
- Quy tắc cột dọc: Viết các đa thức sao cho các hạng tử cùng bậc thẳng cột với nhau (khuyết bậc nào thì để trống hoặc điền hệ số 0), sau đó thực hiện trừ theo từng cột.
Ví dụ minh họa:
Ví dụ 1: Trừ theo hàng ngang:
\[(5x^2 - 3x + 2) - (2x^2 + x - 7)\] \[= 5x^2 - 3x + 2 - 2x^2 - x + 7\] \[= 3x^2 - 4x + 9\]Ví dụ 2: Tính \((x^3 + 4x - 6) - (2x^3 - x^2 + 5)\)
Cách 1: Tính theo hàng ngang
\[= x^3 + 4x - 6 - 2x^3 + x^2 - 5 = -x^3 + x^2 + 4x - 11\]Cách 2: Đặt tính theo cột dọc
| Đa thức | \(x^3\) | \(x^2\) | \(x\) | Hệ số tự do |
|---|---|---|---|---|
| \(x^3 + 4x - 6\) | \(1\) | \(0\) | \(4\) | \(-6\) |
| \(-(2x^3 - x^2 + 5)\) | \(-2\) | \(1\) | \(0\) | \(-5\) |
| Kết quả | \(-1\) | \(1\) | \(4\) | \(-11\) |
Kết quả thu được là: \(-x^3 + x^2 + 4x - 11\).
4. Tính giá trị của đa thức và ứng dụng thực tế
a) Tính giá trị của đa thức
Thay giá trị cụ thể của biến vào đa thức rồi thực hiện theo đúng thứ tự phép tính.
- Với \(P(x) = 2x^3 - 3x + 1\), tính \(P(2)\):
\(P(2) = 2 \cdot 2^3 - 3 \cdot 2 + 1 = 16 - 6 + 1 = 11\). - Với \(Q(x) = x^2 - 4x + 7\), tính \(Q(-1)\):
\(Q(-1) = (-1)^2 - 4(-1) + 7 = 1 + 4 + 7 = 12\).
b) Ứng dụng thực tế của phép cộng và trừ đa thức
- Mua sắm - Tính tiền:
Mua 1 chiếc áo giá \(2x + 50\) (nghìn đồng), 1 chiếc quần giá \(3x - 20\) (nghìn đồng).
Tổng số tiền phải trả: \[(2x + 50) + (3x - 20) = 5x + 30 \text{ (nghìn đồng)}\] - Hình học - Chu vi & Diện tích:
Mảnh đất hình chữ nhật có chiều dài \(x + 5\) (m), chiều rộng \(2x - 3\) (m).
Chu vi mảnh đất: \(2[(x + 5) + (2x - 3)] = 6x + 4\text{ (m)}\).
Diện tích mảnh đất: \((x + 5)(2x - 3) = 2x^2 + 7x - 15\text{ (m}^2\text{)}\). - Kinh doanh - Lợi nhuận:
Doanh thu: \(5x^2 + 3x\) (nghìn đồng).
Chi phí: \(2x^2 - x + 10\) (nghìn đồng).
Lợi nhuận được tính bằng: Doanh thu \(-\) Chi phí \[(5x^2 + 3x) - (2x^2 - x + 10) = 3x^2 + 4x - 10 \text{ (nghìn đồng)}\]
Khi biết giá trị cụ thể (ví dụ \(x = 10\)), lợi nhuận đạt được là: \[3 \cdot 10^2 + 4 \cdot 10 - 10 = 330 \text{ (nghìn đồng)}\]
5. Những lỗi thường gặp cần lưu ý
- Quên đổi dấu: Khi phá ngoặc có dấu trừ phía trước, học sinh thường quên đổi dấu các hạng tử đứng sau. Ví dụ: \(3x^2 - (2x - 5) \neq 3x^2 - 2x - 5\) (đúng phải là \(3x^2 - 2x + 5\)).
- Cộng/trừ sai hạng tử: Chỉ được cộng hoặc trừ các hạng tử cùng bậc (đồng dạng), tuyệt đối không cộng các hạng tử khác bậc như \(2x^2 + 3x \neq 5x^3\).
- Quên sắp xếp: Không sắp xếp đa thức theo lũy thừa giảm dần trước khi đặt tính cột dọc dễ dẫn đến tính toán nhầm lẫn.
- Sai thứ tự thực hiện phép tính: Khi tính giá trị của đa thức, cần tính lũy thừa trước, sau đó đến nhân chia, cuối cùng mới đến cộng trừ.