YÊU CẦU CẦN ĐẠT
- Nhận biết và giải thích được hai đại lượng tỉ lệ nghịch.
- Vận dụng linh hoạt tính chất để giải các bài toán thực tế đơn giản về tỉ lệ nghịch.
1. Khái niệm đại lượng tỉ lệ nghịch
Định nghĩa
Nếu đại lượng \(y\) liên hệ với đại lượng \(x\) theo công thức: \[y = \frac{a}{x} \quad \text{hoặc} \quad x \cdot y = a \quad (a \neq 0)\] thì ta nói \(y\) tỉ lệ nghịch với \(x\) theo hệ số tỉ lệ \(a\).
Khi \(y\) tỉ lệ nghịch với \(x\) theo hệ số tỉ lệ \(a\) thì \(x\) cũng tỉ lệ nghịch với \(y\) theo hệ số tỉ lệ \(a\).
Ví dụ
- 1) \(y = \frac{12}{x} \Rightarrow xy = 12\) (Hệ số tỉ lệ \(a = 12\))
- 2) \(y = \frac{-8}{x} \Rightarrow xy = -8\) (Hệ số tỉ lệ \(a = -8\))
2. Tính chất của hai đại lượng tỉ lệ nghịch
Giả sử \(y\) tỉ lệ nghịch với \(x\) theo hệ số tỉ lệ \(a\). Với mỗi giá trị \(x_1, x_2, x_3, \dots\) khác 0 của \(x\), ta có một giá trị tương ứng \(y_1, y_2, y_3, \dots\) của \(y\):
- Tích hai giá trị tương ứng của chúng luôn không đổi (và bằng hệ số tỉ lệ \(a\)): \[x_1 y_1 = x_2 y_2 = x_3 y_3 = \dots = a\]
- Tỉ số hai giá trị bất kỳ của đại lượng này bằng nghịch đảo tỉ số hai giá trị tương ứng của đại lượng kia: \[\frac{y_1}{y_2} = \frac{x_2}{x_1}; \quad \frac{y_1}{y_3} = \frac{x_3}{x_1}; \quad \dots\]
| \(x\) | 1 | 3 | 4 |
|---|---|---|---|
| \(y\) | 12 | 6 | 3 |
| \(x \cdot y\) | 12 | 12 | 12 |
3. Các bước giải bài toán thực tế về đại lượng tỉ lệ nghịch
Quy trình 4 bước thực hiện:
- Bước 1: Xác định mối quan hệ tỉ lệ nghịch giữa hai đại lượng trong bài toán.
- Bước 2: Chọn cách lập đẳng thức tích số hoặc tỉ số nghịch đảo.
- Bước 3: Giải phương trình hoặc hệ biểu thức để tìm đại lượng chưa biết.
- Bước 4: Kiểm tra kết quả, ghi đơn vị và trả lời.
Ví dụ 1
Có 4 người cùng làm xong một công việc trong 6 ngày. Hỏi nếu có 6 người (với cùng năng suất) thì làm xong công việc đó trong bao nhiêu ngày?
Lời giải Ví dụ 1
Gọi số ngày 6 người làm xong công việc là \(x\) (ngày, \(x > 0\)).
Vì số người và số ngày hoàn thành công việc là hai đại lượng tỉ lệ nghịch, nên ta có:
\[4 \cdot 6 = 6 \cdot x \Rightarrow x = \frac{4 \cdot 6}{6} = 4\text{ (ngày)}\]Đáp số: 4 ngày.
Ví dụ 2
Một ô tô đi từ A đến B với vận tốc \(60\text{ km/h}\) thì mất 3 giờ. Hỏi nếu xe di chuyển với vận tốc \(75\text{ km/h}\) thì hết bao nhiêu thời gian?
Lời giải Ví dụ 2
Gọi thời gian ô tô đi với vận tốc \(75\text{ km/h}\) là \(t\) (giờ, \(t > 0\)).
Vì trên cùng quãng đường AB, vận tốc và thời gian là hai đại lượng tỉ lệ nghịch nên:
\[60 \cdot 3 = 75 \cdot t \Rightarrow t = \frac{180}{75} = 2{,}4\text{ (giờ)}\]Đổi: \(2{,}4\text{ giờ} = 2\text{ giờ } 24\text{ phút}\).
Đáp số: 2 giờ 24 phút.
4. Các ứng dụng thực tế thường gặp
- Số công nhân (\(n\)) và Số ngày làm (\(d\)): Ví dụ: 5 người làm 8 ngày xong việc. Hỏi 10 người làm xong trong bao nhiêu ngày? \[d = \frac{5 \cdot 8}{10} = 4\text{ (ngày)}\]
- Khối lượng mỗi túi (\(m\)) và Số túi đóng được (\(n\)): Ví dụ: Có 120 kg gạo, đóng túi \(10\text{ kg}\) thì được: \[n = \frac{120}{10} = 12\text{ (túi)}\]
- Giá tiền mỗi quyển (\(G\)) và Số lượng quyển mua được (\(q\)): Ví dụ: Dùng \(90.000\text{ đ}\) mua được 15 quyển vở. Hỏi với \(30\text{ quyển}\) loại đó cần bao nhiêu tiền? \[G = \frac{90.000 \cdot 30}{15} = 180.000\text{ (đ)}\]
- Diện tích (\(S\)) và Năng suất máy cày (\(k\)): Ví dụ: Máy cày 2 ha hết 3 giờ. Cày 4 ha hết bao nhiêu giờ? \[t = \frac{2 \cdot 3}{4} = 1{,}5\text{ (giờ)}\]
5. Dấu và so sánh hai đại lượng tỉ lệ
Dấu của đại lượng tỉ lệ nghịch
- Nếu hệ số \(a > 0\): Hai đại lượng cùng dấu.
- Nếu hệ số \(a < 0\): Hai đại lượng trái dấu.
Phân biệt Tỉ lệ thuận và Tỉ lệ nghịch
- Tỉ lệ thuận: \(y = k \cdot x \quad (k \neq 0)\) (Khi \(x\) tăng thì \(y\) tăng).
- Tỉ lệ nghịch: \(y = \frac{a}{x} \quad (a \neq 0)\) (Khi \(x\) tăng thì \(y\) giảm).
LƯU Ý TRÁNH SAI SÓT KHI LÀM BÀI
- Nhầm lẫn: Rất dễ nhầm lẫn giữa tỉ lệ nghịch với tỉ lệ thuận trong các bài toán thực tế.
- Kiểm tra quan hệ: Cần tự hỏi "Đại lượng này tăng thì đại lượng kia tăng hay giảm?" trước khi lập tỉ số.
- Đơn vị đo: Nhớ đổi các đơn vị thời gian (giờ, phút) hoặc khối lượng về cùng một đơn vị chuẩn trước khi tính toán.
- Công thức tích: Luôn nhớ hằng số không đổi là tích \(x \cdot y = a\).