Tài liệu tổng hợp trọn vẹn các quy tắc tính toán cơ bản với số hữu tỉ trong chương trình Toán lớp 7, bao gồm quy tắc cộng trừ, nhân chia, quy tắc dấu ngoặc cùng các tính chất quan trọng và ví dụ minh họa trực quan giúp học sinh ghi nhớ nhanh.
1. Mục tiêu bài học
- Thực hiện thành thạo các phép tính trên tập hợp số hữu tỉ \(\mathbb{Q}\).
- Vận dụng quy tắc dấu ngoặc và tính chất phép toán để tính nhanh.
- Giải quyết bài toán thực tế bằng mô hình toán học.
2. Các quy tắc tính toán số hữu tỉ
Quy tắc Cộng & Trừ
- Viết các số hữu tỉ dưới dạng phân số có mẫu dương.
- Tìm mẫu số chung và quy đồng mẫu số.
- Cộng hoặc trừ tử số, giữ nguyên mẫu số chung: \[\frac{a}{m} + \frac{b}{m} = \frac{a+b}{m}\]
Quy tắc Nhân & Chia
- Nhân: \(\frac{a}{b} \times \frac{c}{d} = \frac{a \times c}{b \times d}\)
- Chia: \(\frac{a}{b} : \frac{c}{d} = \frac{a}{b} \times \frac{d}{c} = \frac{a \times d}{b \times c}\) (với \(c \neq 0\))
3. Tính chất của các phép toán
Tính chất phép cộng
- Giao hạn: \(a + b = b + a\)
- Kết hợp: \((a + b) + c = a + (b + c)\)
- Cộng với 0: \(a + 0 = a\)
- Số đối: \(a + (-a) = 0\) (Tổng hai số đối luôn bằng 0).
Tính chất phép nhân
- Giao hoán: \(a \times b = b \times a\)
- Kết hợp: \((a \times b) \times c = a \times (b \times c)\)
- Phân phối: \(a \times (b + c) = a \times b + a \times c\)
- Nhân với 1: \(a \times 1 = a\)
4. Quy tắc dấu ngoặc
- Nếu có dấu \(+\) trước ngoặc: giữ nguyên dấu các số hạng bên trong. Ví dụ: \(a + (b - c) = a + b - c\).
- Nếu có dấu \(-\) trước ngoặc: đổi dấu tất cả số hạng bên trong. Ví dụ: \(a - (b - c + d) = a - b + c - d\).
5. Ví dụ minh họa
- Tính nhanh: \(\frac{2}{3} + 2,5 + \frac{1}{3} + 1\frac{1}{2} = \left(-\frac{2}{3} + \frac{1}{3}\right) + \left(\frac{5}{2} + \frac{3}{2}\right) = -\frac{1}{3} + 4 = \frac{11}{3}\)
- Phép chia số thập phân: \(-0,7 : \frac{3}{2} = \left(-\frac{7}{10}\right) \times \frac{2}{3} = -\frac{14}{30} = -\frac{7}{15}\)
- Biểu thức dấu ngoặc: \(\frac{8}{9} - \left[-\frac{4}{9} - \left(\frac{3}{4} - \frac{2}{3}\right)\right] = \left(\frac{8}{9} - \frac{7}{4} + \frac{3}{4} - \frac{2}{3}\right) = \left(\frac{8}{9} - \frac{2}{3}\right) - 1 = -\frac{7}{9}\)
6. Vận dụng thực tế và lưu ý
- Bài toán Khoai tây: Trong \(100\,\text{g}\) khoai tây khô có: Nước \(11\,\text{g}\), Protein \(6,6\,\text{g}\), Chất béo \(0,3\,\text{g}\), Glucid \(75,1\,\text{g}\). Khối lượng chất khác là: \(100 - (11 + 6,6 + 0,3 + 75,1) = 100 - 93,0 = 7\,\text{g}\).
- Lưu ý dễ nhầm: Luôn kiểm tra dấu khi bỏ ngoặc và nhớ quy đồng mẫu số trước khi cộng trừ.